Hakkında

Türkiye’de bir politika tasarlamadan, bir kampanya kurgulamadan, bir hizmeti devreye almadan önce sorulması gereken soru basittir: Kim ne der, neden ve aralarında ne tutar?

Geleneksel anket bu soruları pahalıya, yavaş ve çoğu zaman geç yanıtlar. Bir araştırma şirketinin yaklaşık 1.200 kişilik yüz yüze çalışması haftalar sürer; çıktı ise örüntüler değil yüzdeler tablosudur. Odak grubu canlıdır ama 8 kişiyle sınırlıdır; kuşak, coğrafya, gelir ve mezhep çaprazlaması yakalanmaz.

paxcreator bu boşluğu doldurur. Bir soruyu 70 katmanlı kurgusal kişiye eş zamanlı sorar; her biri kendi yaşam tarzı, memleketi, gelir düzeyi, dinî-mezhepsel konumu ve kuşak deneyimi üzerinden yanıt verir. Sosyolog asistan tüm yanıtları okuyarak ortak örüntüleri ve ayrışma noktalarını bir araştırma yazısına dönüştürür.

1. adım 1

   Soru tanımlanır

   "Yerel seçimde sizin için tek konu hangisidir?", "Yapay zekâ önümüzdeki 10 yılda işinizi tehdit eder mi?", "Çocuğunuza sevgili konusunu nasıl açarsınız?" gibi uçları açık, gündelik bir cümle. Kurumun sormaya çekindiği ya da odak grubuna sığmayacak sorular özellikle değerlidir.

2. adım 2

   70 kişi eş zamanlı yanıt verir

   Her biri kendi yaşam öyküsü, gelir durumu, medya tüketimi, dinî-etnik kimliği ve kuşak deneyimi üzerinden konuşur. Hiçbiri 'ortalama' değildir; İstanbul-Beşiktaş'taki bir bankacı ile Diyarbakır-Bağlar'daki bir garson farklı sözcüklerle, farklı ağırlıklarla yanıt verir.

3. adım 3

   Sosyolog asistan örüntüleri toplar

   Tüm yanıtları Türkiye sosyolojisinin temel kavramlarıyla (merkez-çevre, modern-mahrem, yaşam tarzı kümeleri, kişinin alışkanlıkları ve konumlanması) yan yana okuyup ortak çerçeveleri, ayrışma noktalarını ve beklenmedik örtüşmeleri bir araştırma yazısına dönüştürür. Çıktı bir araştırma yazısıdır; rakamlar içerse de özü örüntülerdir.

4. adım 4

   Saha tasarımına döner

   Ortaya çıkan örüntü; sahada ne soracağınızı, kimi dinleyeceğinizi, hangi mahalleye gideceğinizi yönlendirir. Kararınız zaten alınmışsa, kararın hangi tarafının sağır kaldığını gösterir.

Set rastgele oluşturulmadı. Türkiye’nin son 70 yılını okuyan sosyoloji birikimi — Şerif Mardin, Nilüfer Göle, Çağlar Keyder, Ayşe Buğra, Sema Erder, Mesut Yeğen, Ayşegül Aydıngün, Cenk Saraçoğlu, Tahire Erman, Cenk Özbay, Pınar Selek ve diğer yazarlar — set tasarımının arkasındaki rehberdir.

Set tümdengelimli bir yöntemle büyüdü: TÜİK, KONDA, Pew ve Avrupa Sosyal Araştırması Türkiye verilerinin ampirik dağılımı 50 kişilik bir mikro örneklem belgesine oturtulur; eksiklikler tespit edilir; persona üretici bu eksikleri kapatacak biyografileri yazar; sosyolog denetler. Set bugün 70 kişiye ulaştı; cinsiyet, yaş, mezhep, etnik alt kategori, yaşam tarzı, şehir ölçeği, sınıf, eğitim ve engellilik eksenlerinde çaprazlanmış durumda. Anadolu-İstanbul ekseni dengeli; Kürt, Alevi, Suriyeli, 1989 Bulgaristan göçmeni, Almanya 3. kuşak, görme engelli, paraplejik, Roman, Süryani, Ahıska, Çerkez kategorileri belirgin biçimde yer alır.

Her kişi iki dosyadan oluşur: bir yapısal kart (yaşam koşulları, gelir durumu, medya tüketimi, küçük grup üyelikleri, psikolojik profil) ve 200-400 kelimelik bir biyografi. Biyografilerin her biri somut bir nesneye dayanır — dededen kalma bir tornavida, Halep’ten bavula sığmamış bir tartının yarısı, kapatılmış bir defter gibi.

Setin tamamı /kanon sayfasında görüntülenebilir.

Kurgusal kişiler. Set içindeki hiçbir biyografi gerçek bir bireye dayanmaz. Kişisel veri kullanılmaz, alınmaz, saklanmaz. Bir kişinin meslek, mahalle ve kuşak üçlüsü gerçek bir bireyi çağrıştıracak kadar daralırsa düzeltilir.

Anketin yerine geçmez. paxcreator bir araştırma şirketinin rakibi değil tamamlayıcısıdır. Saha öncesi hipotez kurmak, saha sonrası bulguyu yorumlamak ya da saha içi eksikleri kapatmak için kullanılır.

Yapısal okuma, nicel kestirim değil. Çıktı “%72 evet diyecek” demez; “yanıtın çatısı şu: kira diyenlerin çoğu aslında yıkılmamayı kastediyor” der. Sayı kullanılır, ama yorumun omurgası örüntülerdir.

Set katmanlıdır ama nüfusu temsil etmez. Set bilinçli olarak modern, Y kuşağı (1985-2000 doğumlular), lisans ve üzeri eğitimli, İstanbul tarafına kısmen eğimlidir. Bu dengesizlik yöntemin parçasıdır — gerilimli kategorileri yoğunlaştırarak okumak için. Her sosyolog raporu bu konumlanmayı ön sözde açıkça belirtir.

Yapay zekânın ürettiği metin ile gerçek toplumu okuyan metin arasındaki fark dilde değil, arkadaki yapıdadır. paxcreator’ın her bileşeni — biyografi tasarımı, referans denetimi, soru-yanıt akışı, sentez yazımı — sosyolojik bir disipline tabidir. Anthropic’in Claude altyapısı süreci yürütür; sosyolojik birikim ne söyleneceğini belirler.

Açık kaynak: tüm kod, tüm persona dosyaları, tüm araştırma raporları GitHub’da görünürdür. Kanon ve set hakkında geri bildirim katkı talebi (pull request) olarak gelebilir; her büyük sosyolojik karar bir karar kaydı (ADR) olarak yazılır.