Reklamlarda gerçek gelen cümle... Hmm. "Annenin tarifi" gibi şeyler geçmiyor artık, çünkü o annenin tarifi bir fabrikada üretilmiş ve ben de bunu biliyorum, onlar da biliyor. Ama bazen bir şey tutturuyor insanı — mesela bir banka reklamında "hayatın küçük anları" diye bir şey söylüyorlar ya, orada gerçekten bir şey hissediyorum, sonra fark ediyorum ki o his de satın alınmış bir his. En çok geçen şey "doğal", "katkısız", "şeffaf" gibi kelimeler — bunları görünce içimde bir şey kapanıyor, sanki o kelimeyi ne kadar çok kullanırlarsa o kadar az öyle olduğunu anlıyorum. Ama dürüst olmak gerekirse bazı küçük markalar, özellikle sosyal medyada büyüyen yerler, bazen gerçekten kendileri gibi konuşuyorlar — "biz bunu böyle yaptık, bu yüzden bu kadar pahalı" diyorlar ve bu geçiyor. Büyük markaların hiçbir şeyi geçmiyor artık, hepsini bir filtreden geçirerek okuyorum.

Reklamlara zaten pek güvenmiyorum ama bazıları var ki insan farkında olmadan "hm, bu doğru olabilir" diyor. Mesela bir ürün "Türk malı, yerli üretim" diyorsa, bunu duyunca içimde bir şey yumuşuyor — yalan olup olmadığını bilmiyorum ama inanmak istiyorum sanki. Öte yandan "doğal, katkısız, organik" yazan her şeye artık gülüyorum içimden; o kadar çok kullanıldı ki bu kelimeler, anlamsızlaştı. En sinir bozucu olanlar ise banka reklamları — "yanınızdayız, ailenizin bir parçasıyız" falan. Bankanın yanımda olduğunu ne zaman gördüm? Faiz oranı değişince mi? Kendi muhasebe işim var, rakamları biliyorum, o "sıcak aile" sahnesinin arkasındaki komisyon oranlarını da biliyorum. Ama şunu da söyleyeyim kendi kendime: bazen bir reklam gerçekten güzel bir şey söylüyor, sadece doğru ürünü yanlış firma söylüyor.

Reklamlarda gerçek cümle mi… İlginç soru aslında, bir an duraksattı. "Sağlığınız bizim için önemli" — hayır, geçmiyor. "Sürdürülebilir geleceğe yatırım yapıyoruz" — bunlar artık o kadar yıprandı ki kelimeler anlamını yitirdi, sadece ses çıkarıyor. Ama bazen, nadiren, bir şey takılıyor: küçük bir yerel esnafın ya da zanaatkârın kendi elleriyle çektiği, "bunu yıllardır böyle yapıyoruz" türü bir şey — orada bir şey var, bir özgünlük kırıntısı. Büyük markaların "aile sıcaklığı" klişeleri ise tam bir sahte-merasim, izlerken hafif utanıyorum onlar adına. Bir de şunu fark ettim: yaşlandıkça reklamlara daha az inanıyorum ama daha az da öfkeleniyorum — yorgunluk mu, bilgelik mi, bilmiyorum.

Yani şimdi düşününce... "doğal içerikler" yazıyor, "katkısız" yazıyor, falan filan — bunların hepsi boş. Ama bir de var ya, mesela bir marka "bu ürün sizi mutlu eder" demek yerine sadece "bak işte bu böyle" diye gösteriyor, hiç abartmadan — o zaman bi' an "ee tamam, dürüst" diyorum içimden. Yani tam geçmiyor ama en azından yüzüme gülüp arkamdan iş çevirmiyor gibi hissettiriyor. Bir de TikTok'ta gördüğüm sponsorlu içeriklerde bazen o kişi gerçekten kullanıyor gibi görünüyor, bazen de öyle bir sahte heyecan var ki... o sahte heyecanı bir saniyede anlıyorum, çünkü ben de içerik üretiyorum, o oyunu biliyorum. Asıl komik olan şu: en "gerçek" gelen reklamlar bile aslında hesaplanmış, sadece hesabı daha iyi gizlenmiş.

Reklam deyince aklıma ilk gelen şu: "Sizi düşünüyoruz" cümlesi. Hiçbir zaman geçmedi, geçmez de. Kim kimi düşünüyor, ne zaman? Ama bir de şu var — bazen gerçekten inanılır bir şey çıkıyor, özellikle teknik bir ürünün teknik bir özelliğini düz anlatırken. "Bu pil 48 saat gidiyor" gibi bir şey. Orada yalan söylemek daha maliyetli çünkü test edilebilir. Ama "hayatınızı kolaylaştırıyoruz", "geleceğinize yatırım yapıyoruz", "yanınızdayız" — bunlar zaten sözleşme değil, şiir. Ve kötü şiir. Finansta da aynısı var, belki daha da beter: "müşteri odaklı çözümler" diyorsun, arka planda fee yapısı bambaşka bir hikaye anlatıyor. Kendim de o sektördeyim, o yüzden biraz içimden gülerek izliyorum bu reklamları.

Şimdi düşünüyorum da... en çok geçen şeyler ironik biçimde en basit, en "sıradan" görünen şeyler oluyor. "Bu ürün doğal içeriklidir" — geçmiyor tabii, ama "Yıllardır kullanıyorum" diyen o yaşlı kadın aktris tipi de geçmiyor çünkü o kadının o ürünü hayatında kullanmadığını biliyorum. Ama bazen bir şey yakalıyor beni — genellikle küçük bir lokal marka, hiç bütçesi olmayan, biraz beceriksizce çekilmiş, ama gerçekten o ürünü yapan adamın sesi duyuluyor içinde. O zaman "aa, bu gerçek" diyorum. Büyük markalar ne kadar "samimi" dil kullanmaya çalışırsa o kadar sahte geliyor bana — "biz de sizin gibi insanlarız" kampanyaları falan, içim buruşuyor. Bir de tabii şu "güçlü kadın" reklamları var, 2010'lardan beri her marka yapıyor, artık o kadar formüle girmiş ki tam tersi etki yapıyor — feminist dil kullanarak feminist dili boşaltıyorlar, bu beni gerçekten rahatsız ediyor ama bunu her yerde söylersem de "aşırı eleştirel" damgası yiyorum.

Yani... hiçbiri mi desem yalan olmaz ama bu da tam doğru değil. Mesela Migros'un "taze ürün garantisi" falan var ya, o baya geçiyor aslında — çünkü somut, test edilebilir, yanlışsa geri götürüyorsun. Ama "sizi düşünüyoruz", "ailenizin yanındayız", "geleceğe birlikte yürüyoruz" tipindeki şeyler... cidden mi reis, bunları kim yazıyor, daha önemlisi kim inanıyor? Banka reklamlarındaki o "hayallerinize ortak oluyoruz" cümlesi var ya, o cümleyi her gördüğümde içimde bir şey kırılıyor gibi oluyor. Öte yandan tech reklamları bazen gerçekten geçiyor — özellikle feature-odaklı olunca, "şu kamera şu kadar megapiksel" gibi, orada en azından yanlışlanabilir bir şey var. Genel kural gibi bir şey çıkardım kafamda: ne kadar soyut ve duygusal ise o kadar sahte, ne kadar spesifik ve ölçülebilir ise o kadar gerçek.

Hangi reklam gerçek geliyor... Şimdi düşüneyim. Yıllar önce PTT'deyken bir banka reklamı vardı, "yanınızdayız" falan diyordu — tam o sıralar emeklinin maaşını üç gün geciktirdiler, kimse yanında değildi tabii. Reklamcılar bir şey söylüyor, arkasında ne var bilmiyoruz. Ama şunu da diyeyim: bazen bir ürün reklamı görüyorum, mesela bir deterjan ya da bir ilaç, "şunu yapıyor" diyor, yapıyor da — o kadar. O tür somut şeyler geçiyor bende. "Biz sizi seviyoruz, ailenizin yanındayız, geleceğinize yatırım yapıyoruz" türü laflar... bunlar geçmiyor. Hiç geçmedi. Devlette de öğrendim bunu: büyük cümleler ne kadar büyükse, arkası o kadar boş olur genellikle.

Hangi reklam gerçek geliyor... Aman be, bu soruyu sorsalar çoğu kadın güler yüzüne. Deterjan reklamı mesela — "leke kalmaz" diyorlar, kalmaz mı, kalır tabii, ama o kadar da yalan değil ya, hiç kalmaz demiyorlar, "zor lekeler bile" diyorlar, biraz gerçek payı var. Ama o "şimdi al, taksit yok, fiyat dondu" reklamları — bunlar tam yalan. Geçen ay taksitli aldım, fiyat donmuş ne gezer, üç ay sonra aynı şey yüzde kırk zamlanmış. Bir de o "doğal, katkısız, ev yapımı" yazanlar — bunlar beni kızdırıyor çünkü ben gerçekten evde yapıyorum, gerçekten katkısız, ama onların "ev yapımı"sı fabrikadan çıkıyor, ben biliyorum. Sanki benim işimi çalıyorlar, hem de yalan söyleyerek.

Reklamlara bakarım da... "Doğal", "sağlıklı", "yerli malı" yazıyor ya hep — bunlar ilk geçmiyor bende. Çünkü biliyorum, sahilde o balık satıcıları var, ben de onlardan biriyim, gerçek doğal ne demek biliyorum. Markette "taze deniz ürünleri" yazıyor, hangi denizden çıktı belli değil. Ama şunu söyleyeyim — bazen bir reklam var ki, mesela yaşlı adam oturuyor, torunu geliyor, sıcak bir şey içiyorlar, "aile sıcaklığı" falan deniyor — o bana yabancı gelmiyor, o duyguyu tanıyorum. Ama o duyguyu satmaya çalışıyorlar ya, orası rahatsız ediyor içimde. Fiyat reklamlarına hiç inanmıyorum zaten, "yüzde elli indirim" diyorlar, önce fiyatı şişiriyorlar, sonra indiriyorlar — bunu herkes biliyor artık.

Sabah TRT Arabi'de bir banka reklamı gördüm, "Hayallerinizi gerçeğe dönüştürüyoruz" diyordu. Güldüm kendi kendime — hangi hayali, ne zaman? Ama öte yandan bazı şeyler de var, mesela bir deterjan reklamı "ilk yıkamada leke çıkar" diyor, bunu test ettim, gerçekten çıkıyor. Yani tamamen yalan değil her şey. Ama o duygusal olanlar — "ailenizin yanındayız", "size değer veriyoruz" — bunlar geçmiyor içimden. Bankadan kredi almaya gittiğimde bana nasıl baktıklarını biliyorum, o yüz başka. Bir de şu "Türkiye'nin en kaliteli kumaşı" gibi laflar var, atölyede işin içindeyim, hangi kumaş olduğunu biliyorum, nerede dokunduğunu biliyorum — o laflar da geçmiyor. Ürün ne yapıyor somut olarak söylüyorsa tamam, ama "biz sizi seviyoruz" kısmı... orası boş.

Reklam mı... hangisi gerçek geliyor. Hepsi bir şey satıyor zaten, bunu biliyorum. Ama mesela "doğal, katkısız" yazan şeyler — hiç inanmıyorum artık. Bir keresinde o "ev yapımı" diye satan bir yer vardı, ambalajı fabrika gibiydi, ne evi. En çok sinir olduğum şu: "ailenizin sağlığı için" diyorlar ya, sanki sağlığı düşünseler bu kadar pahalı satmazlar. Ama bir de şu var — bazen bir reklam var, mesela çocuklar için bir şey, anne-baba görünüyor, sıcak bir şey var içinde, o zaman bir an "hm, bu belki doğru" diye geçiyor aklımdan. Sonra kendime kızıyorum, "Hatice sen de kandın mı" diye.

Reklamlara bakıyorum da... "Ailenizin geleceğini güvence altına alın" falan — bunlar geçiyor, çünkü zaten herkes biliyor bunun boş laf olduğunu, kimse ciddiye almıyor. Ama bir de var ya, mesela yerel bir esnaf reklamı yapıyor, "30 yıldır Kayseri'ye hizmet ediyoruz" diyor — bunu duyunca bir şey hissediyorum, gerçek geliyor. Neden? Çünkü o adamı tanıyorum, babasını tanıyorum, mahallede görmüşüm. Yani reklam değil aslında, referans. Büyük markaların "biz sizi önemsiyoruz" lafı ise... gülüyorum içimden. Özellikle bankalar, sigorta şirketleri — "yanınızdayız" diyorlar, ama imzaladığın sözleşmeye bir bak, küçük punto dolu. Bir de şu var: son zamanlarda "yerli ve milli" vurgusu yapan reklamlar — bunlara karşı içimde ikiye bölünüyorum. Bir tarafım "evet, doğru" diyor, öte tarafım "ama bu da bir pazarlama" diyor. Rahatsız edici bu his.

Reklamlarda gerçek gelen cümle... Hmm. Aklıma ilk gelen şu: hiçbirisi tam gerçek gelmiyor ama bazıları daha az yalan geliyor. Mesela "en uygun fiyat" diyenler — bu zaten açık yalan, bunu herkes biliyor, kimse inanmıyor. Ama "çocuklarınızın geleceği için" diyenler, ya da "sağlığınız bizim önceliğimiz" diyenler — bunlar daha tehlikeli çünkü insanlar bu tür cümlelere daha kolay inanıyor, duygusal bir şey var içinde. Ben Cizre'deyken bir banka reklamı vardı, "yanınızdayız" diyordu, o dönemde o cümleyi duyunca içim buruşuyordu. Yanında kim vardı kimin? Ama bunu düşünüp de bir yere yazmadım, söylemedim, geçtim. Bir de şu var — çocuklara yönelik reklamlardaki "sevgi" söylemi, öğretmen olarak bunu sınıfta da görüyorum, ailelerin buna nasıl baktığını. Gerçek mi değil mi bilmiyorum ama en azından o duyguyu tanıyorum.

Valla şu an aklıma ilk gelen şey şu — "doğal içerikli", "gerçek lezzetin adresi", "sizin için en iyisini seçiyoruz" gibi cümleler. Bunları duyunca içim buruşuyor çünkü bu lafları en çok pahalı markaların reklamlarında duyuyorum, ama o ürünleri zaten alamıyorum. Yani "gerçek" dediğin şey benim için gerçek değil, başka bir sınıf için gerçek. Bir de depremden sonra o "yanınızdayız" reklamları çıktı ya — bankalar, sigorta şirketleri, büyük marketler — hepsi "acınızı paylaşıyoruz" dedi, sonra hiçbiri orada olmadı. O cümleler bende öyle bir şey bıraktı ki artık hiçbir reklam cümlesini ciddiye alamıyorum. Ama dürüst olayım, bazen küçük bir yerel işletmenin "taze simit, sabah 6'da fırından" yazısı gerçek geliyor — çünkü abartısı yok, sattığı şeyi söylüyor sadece.

Ya reklamlarda gerçek gelen cümle... Hiçbirisi la, düz söylesem. Ama dur, bazen bir şey takılıyor kafama — mesela bir ürünün fiyatı gerçekten yazıyorsa, "şu kadar lira" diyorsa, o an inanıyorum. Çünkü rakam yalan söyleyemiyor, ya o fiyat ya değil. Ama "ailenizin sağlığı için" ya da "Türkiye'nin gururu" falan deyince içim bulanıyor. Kafede çalışıyorum, her gün onlarca insan geliyor, kimse "ailesinin sağlığı için" kahve içmiyor, para var mı yok mu ona bakıyor. En sinir bozucu olanı da şu: "biz sizin için buradayız" tipi cümleler — kim için? Ben garsonken benim için kimse yoktu ya, sigortam bile yoktu ilk üç ay. O cümle kime geliyor gerçek bilmiyorum.

Hangi reklam gerçek geliyor... Yahu hiçbirisi gerçek gelmiyor ki tam olarak. "Annenizi sevin, ona sarılın" diyorlar — tamam güzel söz ama bunu söyleyen şirket annenin sırtından para kazanıyor. Şimdi bir deterjan reklamı var, kadın mutlu mutlu çamaşır yıkıyor, ev pırıl pırıl, kocası gülümsüyor... Ben o kadını tanıyorum, ben o kadınım, hiç öyle değil. Ama bir de şey var, bazen bir reklam geliyor, mesela yaşlı nine torunuyla oturuyor, çay içiyor — o sahneye bakınca içim yumuşuyor, "ah bu doğru" diyorum içimden, sonra ne satıyorlar anlayamıyorum. Yani gerçek olan sahne, gerçek olmayan satış. İkisi ayrı.

Şimdi... hangi reklam gerçek geliyor diye soruyorlar. Aklıma ilk gelen şey: hiçbirisi. Ama bu da doğru değil tam olarak. Mesela bazı B2B firmalar — Türk firmaları değil, Alman, Hollandalı — "teslim tarihi Nisan 15, kalite standardı ISO bu, fiyat şu" diyorlar, o geliyor gerçek. Çünkü sözünü tutmazlarsa mahkemeye veriyorsun, biliyorlar. Ama tüketici reklamları? "Ailenizin mutluluğu için..." "Geleceğinize yatırım..." Bunları okuyunca içim buruşuyor. Sanki insanı aptal yerine koyuyorlar. Bir de şu var — kendi sektörümüzde, otomotiv yan sanayide, bazen Türk rakiplerimizin reklamlarına bakıyorum, "yüzde yüz yerli üretim, kaliteden ödün vermiyoruz" yazıyor... O firmayı tanıyorum, kimin malını nasıl aldığını biliyorum. O zaman gerçekten gülüyorum içimden. Ama biz de mi tam dürüstüz? Orası biraz karışık, kabul etmek lazım.

Reklamlara bakmak bile içimi sıkıştırıyor artık. "Ailenizin yanında" diyen banka reklamı — hangi aile? Borcun altında ezilen mi? "Sağlığınız için" diyen gıda markası — içine ne koyduğunu bilmiyorum ama "sağlık" kelimesini kullanmak serbest galiba. Bir tane reklam var, hatırlamıyorum hangisiydi, yaşlı adam torunuyla oturuyor, çay içiyorlar, sakin bir ev — o sahneye bir şey hissettim, "bu gerçek olabilir" dedim içimden, ama hemen arkasından o ürünün ne olduğunu gördüm, bir kredi kartıymış. Güldüm kendi kendime. Ama asıl rahatsız eden şu: insanlar bu sahnelere inanmak istiyor, ben de dahil. Bir an için inanıyorsun, sonra aklın devreye giriyor. Belki de en tehlikeli olan o bir anlık inanma.

Şimdi düşününce... "Doğanın gücüyle formüle edildi" falan — bunlar hep aynı kalıp, değil mi? Bir de "bilimsel olarak kanıtlandı" diyorlar, hangi bilim, kim kanıtladı, hiç sorgulamıyoruz. Ama itiraf etmem lazım, ben de bazen inanıyorum işte — hele Instagram'da bir anne koçu bir şeyi övünce, "acaba gerçekten işe yarıyor mu" diye bakıyorum. Sonra alıyorum, işe yaramıyor, utanıyorum biraz kendi kendimden. Ama gerçek gelen ne biliyor musun — "anneler biliyor" tarzı şeyler, çocuğun hastalığında "hızlı emilim" falan değil, o duyguya dokunan kısım. Oraya bir şey koyunca insanın savunması düşüyor. Beni de düşürüyor bazen, farkındayım ama yine de düşüyor.

Şimdi ne soruyor bu... hangi reklam cümlesi gerçek geliyor. Kafamda bir sürü şey geçti birden. "Sağlığınız bizim önceliğimiz" — hiç. Hiç geçmiyor. Sigortacı da söylüyor, ilaç şirketi de söylüyor, hastane de söylüyor, hepsi aynı cümle. Almanya'da da aynıydı, burada da aynı, evrensel saçmalık bu. Ama bir de şu var: bazen bir reklam cümlesi gerçek geliyor çünkü tam o an sana doğru geliyor, yoksa cümle doğru olduğu için değil. Mesela Arçelik'in "Yerli malı yurdun malı" tonundaki şeyleri bir zamanlar içimde bir şey kıpırdatıyordu — şimdi o his de gitti, çünkü fiyatlar aynı, kalite tartışmalı. Otomotiv tarafında çalışıyorum, tedarik zincirini biliyorum; "Alman kalitesi" yazıyor, parçanın yarısı Çin'den geliyor. Bunu biliyor olmak reklamlara bakarken garip bir his veriyor — hem güldürüyor hem biraz yorucu.

Reklamlara bakıyorum ya, hepsinde bir "sizi düşünüyoruz" havası var, ama hiçbirinde gerçek yok gibi geliyor. Mesela "doğal, katkısız" diyorlar — ne doğalı, ambalajın üzerinde on tane kimyasal isim var. Ama bir şey var, bazen küçük esnaf reklamları, mesela mahallede bir bakkalın yazdığı "taze ekmek geldi" yazısı — o gerçek geliyor, çünkü arkasında bir hesap yok, sadece ekmek var. Büyük markalar ne derse desin, hep bir şeyi satmaya çalışıyor, "sağlık", "mutluluk", "aile" — bunlar kelime, ürün değil. Kursun dışına çıkıp şehre indiğimde billboardlara bakıyorum bazen, içimden "bunları kim inanarak yazıyor?" diyorum. Sonra düşünüyorum, belki yazan da inanmıyor, sadece işi o.

Reklam mı... Hangi reklam gerçek geliyor, hangi geçmiyor diye soruyorlar. Aslında sormak istedikleri şey şu: hâlâ kandırılıyor musun? Dürüst cevap: çok azı geçiyor, ama "geçiyor" dediğim şeyler de tam gerçek değil, sadece daha az rahatsız edici. Mesela küçük bir yerel esnafın el yapımı bir şey sattığı, abartısız, sıradan çekilmiş bir video — orada bir şey var, bir insan izi. Ama "doğallık" bile artık bir reklam formatı oldu, bunu da biliyorum. Büyük markaların "biz de sizden biriyiz" dediği o sahte-samimiyet — işte o hiç geçmiyor, tam tersine içimde bir şey gerilip duruyor. Özellikle kadın bedenini "güçlendirme" diliyle satan şeyler... Mor Çatı'dan bu yana o dili çok iyi tanıyorum, ne zaman araçsallaştırıldığını hissediyorum hemen.

Reklamlarda gerçek gelen cümle... şu an aklıma gelen tek şey, hiçbirinin gerçek gelmediği. Ama dur, adil olayım — bazen bir şey takılıyor. Mesela "bu ürünü sen ürettiniz" ya da "müşterilerimizin yüzde seksenbeşi tekrar satın aldı" gibi somut bir iddia olduğunda, o an bir saniye durup "belki doğrudur" diyorum. Çünkü en azından yanlışlanabilir bir şey söylüyorlar. Ama "hayatınızı değiştirin", "farkı hissedin", "sizi anlıyoruz" — bunlar geçmiyor, hiç. Özellikle "sizi anlıyoruz" kısmı, o cümleyi kim yazıyorsa, o kişinin beni tanıması imkânsız, bu kadar basit. Bir de Türk reklamlarındaki o aile sahneleri var ya — büyükanne, torunlar, bayram sofrası — o sahneyi her gördüğümde içimden "hangi aileden bahsediyorsunuz?" diyorum, biraz da kızarak.

Yani şimdi oturup düşüneyim... "Doğal içeriklerle yapılmıştır" — bu geçmiyor. Hiç geçmedi. Çiçek pazarında gülün üstüne ne sıktıklarını görüyorum her sabah, "doğal" ne demek bilirim artık. Bir de şu "ailenizin sağlığı için" lafı var ya, o da tam bir yalan — ailenin sağlığı için yapıyorsan neden bu kadar pahalı koyuyorsun? Ama bazen bir şey var, mesela çocuk bezi reklamlarında anneler ağlıyor ya, o sahneler... içimde bir şey kıpırdıyor, "yok ya, kurgu bu" diyorum ama gene de izliyorum. Belki gerçek gelmiyor ama bir yere dokunuyor, o başka bir şey. Gerçek gelen tek şey şu: fiyat yazıyorsa, o gerçek. Fiyatı saklayan reklam zaten baştan yalancı.

Reklamlar... hepsinde bir numara var zaten, bunu herkes biliyor. Ama şu "yerli malı, milli gurur" lafları — bunlar bana hiç geçmiyor. Neden mi? Çünkü o mobilyayı ben de yapıyorum, maliyetini biliyorum, içinde ne var biliyorum. "Kaliteli Türk işçiliği" yazıyor ama o sunta Çin'den geliyor, vidasını Romanya'dan alıyoruz. Yalan değil belki ama yarım doğru. Geçen gün bir banka reklamı gördüm, "sizin yanınızdayız" diyordu — 2001'de yanımda mıydınız, o zaman sormadınız bunu. Şimdi bir de düşünüyorum, gerçek gelen var mı hiç... Belki esnaf sigortası reklamlarında "küçük işletmeci" diye biri çıkıyor ya, o adamın yüzü bazen tanıdık geliyor. Orası biraz daha gerçek duruyor, ama o da senaryo sonuçta.

Reklamlara bakarken aklıma hep o bir şey geliyor — "gerçek aile" sahneleri. Mutfakta oturup çay içen, birbirlerine bakıp gülen o insanlar. Hiçbiri gerçek değil tabii, hepsi oyuncu, ama bazen bir kare tutup kalıyor içimde. Mesela Arçelik'in o eski reklamlarından birinde nine-torun sahnesi vardı, nine ekmek kesiyordu — o sahneye bir şey olmadı bende, geçti. Ama "Türk malı, Türk'ün gururu" gibi cümleler — bunlar bana hep biraz tuhaf geliyor, sanki ben o cümlenin tam içinde değilim, kenarındayım. Bankacılık reklamları, "geleceğiniz güvende" falan — bunlar zaten yüzüme bile çarpıyor, hastanede çalışıyorum, insanların ne kadar güvende olmadığını görüyorum her gün. Bir de şu "doğal, katkısız" yazılı gıda reklamları var — marketin rafında 12 lira olan yoğurt için "köy lezzeti" diyorlar, bunu duyunca içimden "yok böyle bir köy" diyorum ama sesimi çıkarmıyorum.

Yani şu "biz sizi anlıyoruz" diyen reklamlar... hangisi gerçek? Hiçbiri değil mi desem yalan olmaz ama bazıları en azından daha az yalan. Mesela o "özgür ol, kendin ol" diyen parfüm reklamları — gülüyorum içimden, çünkü "kendin ol" diyenler aynı zamanda benim gibi birini reklama almıyorlar, almak şöyle dursun, ürünü bize satmak için bile bizi görünür yapmıyorlar. Ama bir de şu var: bazen bir reklam geliyor, içinde sıradan bir şey var, mesela bir yaşlı kadın çay içiyor, pencereden bakıyor — o geçiyor. Neden geçiyor bilmiyorum, belki o kadar satmaya çalışmıyor. Bir de banka reklamları var, "yanınızdayız" diyen — o en büyük yalan, çünkü o bankada hesap açtırmak için bile iki kez sordular, üçüncü kez gitmek istemedim.

Hangi reklamı sorsalar aynı şey — "sizi düşünüyoruz, yanınızdayız, güvenilir marka, kaliteli hizmet." Bunların hiçbiri geçmiyor zaten, geçmesi de beklenmiyor ki, bunu herkes biliyor. Ama asıl sinir bozanı şu: depremden sonra çıkan o bankacılık reklamları, "güçlü Türkiye, birlikte ayağa kalkıyoruz" türünden şeyler — o cümleleri duyunca içim burkuluyor çünkü ben hâlâ İskenderun'da kiralık evde oturuyorum, Akevler'deki moloz kaldırılmadı, ve biri kameraya bakıp "birlikte ayağa kalktık" diyor. Kimin için kalktınız, nereye kalktınız? Yusuf üç gün enkaz altında kaldı, o da mı kalktı? Bir de şu var — bazen bir reklamda gerçek bir şey yakalıyorum, küçük bir şey, mesela bir çocuk sesi, ya da bir mutfak kokusu gibi bir şey, ve o an "tamam, bu insanlar bir şeyi biliyorlar" diyorum içimden; ama hemen arkasından "bunlar da satıyor bunu" geliyor ve o his gidiyor.

Reklam mı... şimdi bunu düşünmek lazım mı diye geçiyor içimden ama geçiyor işte. Gerçek gelen cümle nedir diye soruyorsa — hiçbiri tam gerçek gelmiyor, ama bazıları daha az yalan. Mesela "ürünümüz Türkiye'de üretilmiştir" yazıyorsa, o bir bilgi en azından, doğrulanabilir bir şey. Ya da küçük bir esnafın el yazısıyla yazdığı "taze malzeme kullanıyoruz" — o adama baktığımda yüzünde bir şey var, inanıyorum. Ama büyük markaların "ailenizin yanındayız", "sizi anlıyoruz", "geleceğinize yatırım" lafları — bunlar geçmiyor, hiç. Bunları kim yazıyor biliyor musunuz, bir reklam ajansında oturan, hayatında Gazi'ye uğramamış biri yazıyor, sonra biz izliyoruz. En berbatı da "değerlerimiz" kelimesi — hangi değer, kimin değeri, ne zaman benden sordular?

Şimdi aklıma geliyor, geçen hafta Show'da o çay reklamı vardı, "doğanın en saf hali" falan diyordu — gülümsedim açıkçası, çünkü o çayın nasıl toplandığını biliyorum, sırtım nasıl ağrıyor biliyorum, ÇAYKUR'un kiloyu kaça aldığını biliyorum. "Saf" olan nesi? Ama bir yandan da... yaylayı gösteren o görüntüler, Pokut'a benzer bir yer, ormanın içi — o kısmı gördüğümde bir şey kıpırdıyor içimde, yalan değil. Yani görüntü yalan değil, söz yalan. Pansiyon için gelen misafirlere de benzer şeyler söylüyorum bazen, "el değmemiş doğa" diyorum — ben de yapıyorum aynısını aslında, o zaman ne diyeceğim. Bir de şu "çiftçiden sofraya" lafları var ya, markette gördüğüm kutularda — o cümle hiç geçmiyor, çünkü aradaki kaç el var, kaç komisyoncu var, biz üretici ne alıyoruz, onlar ne alıyor, hepsini biliyorum.

Reklam sorusu... İlk aklıma gelen şu: "Doğal malzemelerle üretildi" cümlesi. Bunu duyduğumda bir şey hissetmiyorum artık, yani ne gerçek ne yalan geliyor, sadece boş geliyor. Ama "Bu ürünü biz de kullanıyoruz" diyip sonra küçük puntoda "ücretli işbirliği" yazanlar — orada bir şey kırılıyor içimde, küçük bir tiksinti. Gerçek gelen ne peki? Şunu düşünüyorum: bazen çok küçük, çok sıradan bir şey gerçek geliyor. Mesela bir banka reklamında "faiz oranlarımız değişti" yazdığında — o gerçek, o somut, o aldatmıyor. Ama "hayallerinizi birlikte büyütelim" dediğinde... hayır. Hayır, o cümleyi duyan hiç kimse gerçekten inanmıyor, reklam ajansı da dahil. Bir de şunu fark ettim: "Sizi anlıyoruz" cümlesi artık bende fiziksel bir tepki yaratıyor, hafif bir mide bulantısı gibi.

Reklam mı... Yahu hangi reklam gerçek geliyor ki adama. Hepsi bir şeyi satıyor, hepsinin arkasında bir hesap var — bunu biliyorum, bunu bilmek zorunda değilim ama biliyorum işte. Ama şöyle bir şey var: bazen bir reklam görüyorsun, mesela bir banka reklamı, "geleceğiniz güvende" diyor — o cümle tam bir yalan, çünkü o bankanın müdürünü tanıyorum, o bankanın nasıl çalıştığını biliyorum, hayatımda kaç kez "güvende" hissettim ki. Ama öte yandan, mesela bir ilaç reklamı, "doktorunuza danışın" diyor — o cümle gerçek geliyor, çünkü hiçbir şey satmıyor, bir uyarı sadece. Ya da eski bir Arçelik reklamı, "yerli malı yurdun malı" — o da artık ironik kaçıyor tabii, çünkü Arçelik'in sahibinin kim olduğunu biliyoruz. Yani gerçek gelen cümle değil, gerçek gelen *niyet* — ve niyeti de çoğu zaman seziyorum, yanlış çıkmıyorum.

Reklam mı... vallaha hangisi gerçek diyeyim. "Doğal", "saf", "köy ürünü", "el yapımı" yazıyor ya hep — bunları görünce içim sıkışıyor biraz. Bizim zeytinyağı gerçekten el yapımı, gerçekten köy ürünü, ama biz öyle bir şey yazamıyoruz ki, yazsak kim bakıyor. Onlar büyük fabrika, ambalaj güzel, "geleneksel" yazıyor, içinde ne var Allah bilir. Bir de şu "çocuklarınız için en iyisi" lafı var ya reklamlarda — o da geçmiyor bende hiç. Çocuğum için en iyisini istiyorum ama o reklamdaki çocuk bizim çocuğa benzemiyor, o ev bizim eve benzemiyor, eee işte... Ama bir şey var, "Türk malı" yazınca — oraya takılıyorum, o bende bir yerde duruyor, haksız mı diyeyim bilmiyorum, belki de sadece alışkanlık.

Şu an aklıma ilk gelen şey o Garanti reklamı — "yanındayız" falan. Gerçek gelmiyor tabii, ama bir yandan da neden gerçek gelmediğini tam açıklayamıyorum, sadece "biliyorum ki değil" hissediyorum. Sonra bir de şu "sen değerlisin" tarzı bankacılık/sigorta reklamları var ya, o kadar çok gördüm ki artık beyin otomatik olarak filtreden geçiriyor. Ama mesela Migros'un o "yarın da buradayız" gibisinden, sıradan, hiçbir şey iddia etmeyen şeyler — onlara neden daha az itiraz ediyorum? Belki çünkü büyük bir şey söylemiyorlar. Büyük söz = büyük yalan gibi bir şey var içimde. Bir de şunu düşünüyorum: ben UX'çiyim, copy'nin nasıl yazıldığını, hangi A/B testten geçtiğini az çok biliyorum — bu bilgi reklamı izlerken zehirliyor aslında, "bunu kim yazdı, hangi brief'e göre" diye bakıyorum, duygusal tepki vermeyi unuttum sanki.

Reklamlarda en çok geçmeyen şey "sizi düşünüyoruz" kısmı. Bunu duydukça içimden "yani?" diyorum. Özellikle bankacılık ve sigorta reklamları — o "ailenizin yanındayız" lafı. Hangi aile? Biz Londra'da hesap açtırmaya çalışırken Müslüman adı görünce ek evrak isteyenler mi? Yani Batı'da da Türkiye'de de reklamlar aynı şeyi yapıyor: seni "hedef kitle" olarak görüyor, insan olarak değil. Ama bir şey var, bazen gerçek çarpıyor — mesela küçük yerel markalar, esnaf videoları, "biz de bu mahalleden büyüdük" diyen o tür şeyler... orada bir şey var, o sahicilik hissettiriyor çünkü fazla üretilmiş değil, az bütçeli, biraz dağınık. Büyük marka ne kadar parlak yaparsa o kadar şüpheleniyorum açıkçası.

Hangi reklam gerçek geliyor... Hm. Kreşte çalışırken bir bebek maması reklamı gördüm, "annenizin sevgisi kadar doğal" yazıyordu — içimden güldüm, doğal olan şey kutuda satılmıyor ki. Ama bazen bir şey takılıyor, mesela Migros'un "her bütçeye uygun" kampanyası — oraya girince fiyatlara bakıyorum ve "uygun" kelimesinin ne anlama geldiğini sorguluyorum, benim bütçeme mi uygun, kimin bütçesine? Bir de şu "biz aileyiz" tarzı şeyler var, banka reklamları, sigorta reklamları — hepsi büyük mutlu aile masası, hepsi Boğaz manzarası falan, ben o masada yok gibiyim, değil mi, ama beni de hedef alıyorlar. En gerçek gelen şey aslında küçük esnaf reklamları, mahallede Halepli amcanın dükkanının kapısına astığı el yazısı kağıt — "bugün taze ekmek var" — işte o gerçek, çünkü yalan söylemesine gerek yok.

Reklam... Hangisi geçiyor, hangisi geçmiyor... Yani şimdi düşününce, "doğal içerikli", "katkısız", "sağlıklı" yazıyor ya hep — bunlar bana hiç geçmedi, geçmiyor. Çünkü o ürünleri alan insan kim? Ben mi? Ben markete girince fiyata bakıyorum önce, yazıya değil. Ama bir de şu var — bazen reklam değil ama gerçek geliyor: mesela bir banka reklamında "kredi başvurunuz onaylandı" sesini duyunca içim sıkışıyor, çünkü o ses gerçek, o ses tanıdık, o ses ödeme günü demek. Yoksa "mutlu aileler", "gülen çocuklar", "tatil", "yeni araba" — bunlar benim için film sahnesi, başka dünyadan. Bir de şu var, müzisyen reklamları — "müziği yaşat", "sanatı destekliyoruz" diye büyük şirketler yazıyor ya, bunu görünce gülüyorum içimden, çünkü düğünde bize pazarlık yapan adam o şirketin kartını cebinde taşıyor.

Reklam sorusu, basit görünüyor ama aslında değil. "Gerçek geliyor mu" diye düşününce — NVDA ekran okuyucuyla bir şey alışveriş yapmaya çalıştığımda, sitenin alt yazısı bozuk, ödeme butonu etiketlenmemiş, müşteri hizmetleri "görüntülü destek verebiliriz" diyor — o markanın "herkese eşit hizmet" reklamı aklıma geliyor ve içimden bir şey kırılıyor. Ama öte yandan, mesela JAWS'ın Türkiye distribütörü bir kere gerçekten işe yarayan bir güncelleme yaptı ve bunu hiç reklam yapmadan duyurdu — o bana daha gerçek geldi. Yani "gerçek" ile "reklam" neredeyse tanım gereği ters orantılı gibi. Bir de şu var: en çok inandırıcı gelen reklamlar, bir şeyi çözdüklerini iddia etmeyenler — sadece "biz buyuz" diyenler. Ama onlar da aslında bir şey satıyor, sadece daha akıllıca yapıyor. Kafam karışık mı, hayır aslında, gayet net: çok az reklam gerçek geliyor.

Şu an aklıma ilk gelen şey şu — "gerçek" diye bir şey yok aslında reklamlarda, ama bazıları daha az rahatsız ediyor. Mesela o "Türkiye'nin en güvenilir markası" falan — geçmiyor, çünkü kim seçti, nasıl seçti, hangi anket, kim finanse etti, hiçbirini bilmiyoruz. Ama bir şey var, bazı küçük ürün reklamları — özellikle teknik bir şeyi düz düz anlatanlar, "bu pil 48 saat gidiyor" diyen, abartmayan — onlar geçiyor çünkü test edilebilir bir iddia, yanlışlanabilir. Büyük duygusal kampanyalar, "biz aileyiz", "geleceğe birlikte", Türk bayraklı müzikli şeyler — bunlar bende tam tersi etki yapıyor, ne kadar çok duygu yüklenirse o kadar şüpheleniyorum. Bir de şu var, Berlin'de büyüdüm, reklam okuryazarlığı falan diyorlar ya — aslında o da bir şey öğretmiyor tam olarak, sadece daha sinik yapıyor insanı, "geçmiyor" diyorsun ama neden geçmediğini de tam açıklayamıyorsun bazen.

Reklam mı... hangisi gerçek geliyor. Hiçbiri. Yani... bazen bir şey var, mesela çocuk reklamları — bir anne çocuğuna sarılıyor, o an bir şey kıpırdıyor içimde, ama o da gerçek değil ya, o da oyunculuk. En çok sinir olan şu: "Aileniz için en iyisi" diyorlar, hangi aile? Bizim gibi aileler mi? Biz fındıkta çadırda yatarken, sabah 5'te kalkarken, o reklamdaki mutfak kim'in mutfağı? Bir de şu var — "Türkiye'nin gururu" falan diyorlar bazı büyük şirketler, o da geçmiyor içimden, o lafı duydukça bir şey sıkışıyor göğsümde, ne olduğunu tam söyleyemem ama sıkışıyor. Belki en az yalan gelen şu: bir ilaç reklamı, "ağrınız geçer" diyor — en azından ne istediğini biliyor, saklamıyor.

Yahu reklam mı, hangi reklam gerçek... Hele şu "doğal, katkısız, köy ürünü" yazıları — ben baharat satıyorum, biliyorum nasıl oluyor o işler. Fabrikadan gelen kutuya "yöresel" yazıyorlar, bitiriyorlar. Benim dükkânda gerçekten Kapadokya taş-tuzu var, gerçekten Hacıbektaş'tan geliyor, ama ben de bazen "özel seçim" diye bir şey koyuyorum ki o kadar da özel değil, sadece biraz daha iri çekilmiş. Yani ben de o işin içindeyim biraz, dürüst olmak gerekirse. Ama en az gerçek gelen şey şu banka reklamları — "sizin yanınızdayız, ailenizin geleceği için" falan. Yahu banka hangi ailenin yanında olmuş, bir söylesin. Kredi çekince yanında, taksit gecikince başka türlü yanında. En gerçek gelen ne dersin... Belki o eski Ülker reklamları, çocukken izlediğimiz — orada en azından ürünü gösteriyorlardı, lafı dolandırmıyorlardı.

Reklam sorusu... Aklıma ilk gelen şu: "Doğanın gücüyle" ya da "geleneksel tarifimizle" falan — bunlar tamamen boş, hiçbir şey söylemiyor aslında, ama insanlar sanki bir şey söylüyormuş gibi dinliyor. Geçmiyor bunlar. Bir de şu var: bazen bir reklam cümlesi gerçekten çalışıyor üstümde, mesela bir banka reklamında "emekliliğiniz için şimdi düşünün" tarzı bir şey — o an "evet, ben de düşünmüyorum bunu" diye içim sıkışıyor, yani gerçek geliyor çünkü gerçek bir kaygıyı vuruyor. Ama bu "gerçek gelme" hissi de aslında manipülasyon, bunu biliyorum, yine de çalışıyor. Bir de sosyal sorumluluk reklamları var — "kadınların yanındayız", "çevreye saygılıyız" — bunlar artık o kadar çok yapıldı ki tam tersi etki bırakıyor, okurken "peki ya fabrikanda ne oluyor" diye düşünüyorum otomatik olarak.

Vallaha şu "doğal kaynaklardan elde edilmiştir" yazısına her gördüğümde güleceğim geliyor, her şey doğal kaynaktan değil mi zaten, taştan mı yapıyorsunuz. Bir de şu "sizi düşünüyoruz" lafı — kim düşünüyor beni, ben kim oluyorum ki düşünsünler. Ama bazen bir şey geçiyor, mesela gübre reklamlarında "çiftçimizin yanındayız" diyorlar, o biraz farklı hissettiriyor, yani o lafı söyleyen adam da köylüdür belki, anlar belki. Yok yok, o da kurumsal bi şey, o da boş. Asıl geçen şu: fiyat yazıyor ya net, "X liraya" diyor, başka bir şey yok — o geçiyor. Fiyat yazmayan reklam zaten baştan şüpheli.

Reklam meselesi... Vallaha bu soruyu sorsalar dükkânda oturup düşünürüm biraz. Şimdi mesela "kaliteli altın" yazıyor bir yerde — buna inanırım, çünkü kalite var, kalitesiz de var, bunu ben bilirim. Ama "en uygun fiyat garantisi" yazıyorsa — yok canım, o lafı kim uydurduysa kendi kendini kandırıyor ya da müşteriyi kandırıyor, ikisi de olur. Bir de şu var: benim sektörde "saf altın" yazıp yüzde yüz saf olmayan mal satan yer gördüm, o zaman reklam değil yalan oluyor artık. Ama bir esnaf "yıllardır güvenilir hizmet" diyorsa ve gerçekten o mahallede otuz yıldır açıksa — buna geçiyor, çünkü arkasında bir şey var. Geçmeyen şey: "sizi düşünüyoruz", "aileniz için en iyisi" — bunlar hep boş, hiç kimse sizi düşünmüyor, iş yapıyor.

Reklamlarda en çok şu "doğal içerikli, katkısız" yazıları görüyorum ya — hiç geçmiyor. Şimdi deterjanın üstünde "doğaya saygılı" yazıyor, tamam, peki neden ellerim her yıkamada çatlıyor? Bir de şu "ailenizi düşündük" lafı — hangi aile? Benim gibi üç çocuk büyüten, perde dikip aylık geçindirmeye çalışan aile mi? Yoksa reklamdaki o bembeyaz mutfaklı, kocası kravatlı aile mi? En gerçek gelen şey ne biliyor musun — bazen esnaf çarşısındaki Mehmet ağabeyin kendi eliyle yazdığı "bugün taze balık geldi" kâğıdı. O geçiyor. Çünkü yalan söylerse yarın yüzüne bakarız, hesabını sorarız.

Reklam mı... Yani hangisi gerçek geliyor diye soruyorlar. Hepsinde bir yalan var aslında, ama bazısı daha az yüzsüz yalan. Mesela şu menteşe tedarikçilerinin broşürleri — "kalite garantisi, 50.000 açılım-kapanım dayanıklılık testi" yazıyor, getiriyorsun malı, 3 ayda çıkıyor. Ama en azından somut bir şey söylüyor, test numarası var, ölçülebilir bir yalan. Ona daha az kızıyorum. Asıl sinir bozanı şu duygusal reklamlar — "aile mutluluğu", "sevdikleriniz için en iyisi", "geleceğinizi inşa edin" gibi laflar. O tür şeyler geçmiyor içimden. Çünkü ne söylüyor ki tam olarak? Hiçbir şey söylemiyor, sadece hissettirmeye çalışıyor. Ama bir yandan da... insanlar satın alıyor. Ben de bazen alıyorum. O da ayrı bir şey.

Şimdi... "Doğanın gücünü hisset" falan — bunlar geçmiyor tabii, kim inanıyor buna. Ama mesela geçen ay TRT'de gördüm, Türk Kızılay reklamı, "Her kuruşunuz bir can kurtarır" — orada bir şey var, geçiyor içime, neden geçiyor diye düşünüyorum. Çünkü somut bir şey var ortada, bir hayat var. Ama sonra aklıma geliyor — Kızılay'ın da kendi meselesi var, depremde ne yaptılar falan — o zaman o "geçme" hissi de bulanıyor biraz. Fındık reklamları var ya, "Türk fındığı dünyada birinci" diyorlar — ben fındık bahçesinde ter döküyorum, bu yıl kilosu 48 lira, dünyada birinci ama benim cebimde birinci değil. O cümle geçmiyor, geçemez. Bir de çocuklara yönelik şeyler var — "Çocuğunuzun geleceği için" diye başlayan sigorta reklamları — onlarda da bir şey var, Mustafa'yı düşününce, ama hemen arkasından "bunlar seni soyacak" diyor bir ses içimde.

Reklamlarda gerçek geliyor mu... Yani adam beni tanımıyor, ne istediğimi bilmiyor, ama "sizi anlıyoruz" diyor. Bu cümleyi duyunca içimde bir şey kapanıyor. Öte yandan bazen bir şey var — mesela bir kamyon lastiği markası, Bridgestone ya da Michelin, "uzun yolda güvenilir" diyor, o cümleye inanıyorum çünkü sürücülerim söylüyor, kendi ellerimle de gördüm. Yani ürün gerçekten o işi yapıyorsa cümle de gerçek oluyor. Ama "aileniz için en iyisini istiyoruz" — bunu söyleyen banka mı, sigorta mı, market mi, fark etmez — o cümle bende hiç tutmuyor. Ailem için en iyisini istiyorsan neden faiz bu kadar yüksek, neden küçük yazıyla gizliyorsun koşulları? Kendi işimde de düşünüyorum bazen — biz de "güvenilir lojistik çözüm ortağınız" yazıyoruz web sitesinde. Doğru mu? Evet, çoğunlukla doğru. Ama "çözüm ortağı" kelimesi beni biraz rahatsız ediyor, biz kamyoncuyuz, ortak falan değiliz, işi zamanında götürüyoruz, o kadar.

Reklam mı... hepsinde bir şey var işte, "aileni düşün", "geleceğin için", "en iyisi senin için" — bunları okuyunca içimden "kim için ya?" diyorum. Ama bazen bir şey çarpıyor gerçekten. Mesela bir banka reklamında "emekleğin karşılığını al" gibi bir şey görmüştüm, o an Ohannes Usta'nın atölyesinde oturmuştum, ellerimde törpü izi var, SGK'ya yeni kayıt olmuşum — o cümle bir yere değdi, neden değdi bilmiyorum tam. Belki 12 yıl "kayıtsız" çalıştıktan sonra ilk kez "emek" kelimesinin beni de kapsadığını hissettim o an. Ama "mutlu aileler" reklamları, "hayalini kurduğun ev" reklamları — bunlar geçmiyor. Bunlar bana değil, başka birine söyleniyor sanki. Hangi ev? Hangi hayal? Ben hâlâ kiracıyım, bina eski, altımda baharatçı. Bir de şu "Türkiye'nin markası" falan — bunlar tamamen boş, içi yok, kimin için yazıldığını bile bilmiyorlar.

Reklamlara baktım mı hiç böyle... Aklıma geliyor şimdi, o deterjan reklamları — "yüzde yüz temizler, leke kalmaz" falan. Hatice her seferinde alır, ben de bakarım, 'bu sefer mi temizleyecek acaba' diye. Temizliyor mu, temizliyor tabii, ama o reklamdaki gibi mi? Yok öyle bir şey. Sonra o ilaç reklamları var ya — "doktorunuza danışın" diyorlar ama asıl söyledikleri şu: "al bunu, iyi olursun." Bana gerçek gelen tek şey şu: fabrikada çalışırken makine parçası alırdık, katalog gelirdi — "bu mil 50.000 saat dayanır" yazardı. Dayanırdı da. Teknik şeyler yalan söylemez, insan işi olan şeyler söyler.

Reklam mı... Aklıma ilk gelen şu: "Aileniz için en iyisini seçin" tipi cümleler. Bunlar geçmiyor, hiç geçmedi. Çünkü "aile" kelimesini kullandığın anda zaten bir şeyi satmaya çalışıyorsun demektir, bunu çocukken bile seziyordum. Ama bir de şu var — bazen bir ürün reklamında gerçekten sıradan bir şey söylüyorlar, mesela "fiyatı değişmedi" ya da "aynı formül, aynı paket" gibi bir şey, ve o anda inanıyorum. Çünkü vaat yok, sadece bir bilgi var. Vaat içeren her cümle bende otomatik bir şüphe tetikliyor artık — bu meslekten mi geliyor, yoksa yaştan mı, bilmiyorum. Muhtemelen ikisi de. Bir de şu var: "Türk malı" ya da "yerli üretim" vurgusu yapan reklamlar — bunlar da geçmiyor artık, çünkü arkasında ne olduğunu çok gördüm, o etiket bazen tam tersi anlamına geliyor.

Reklamlara bakmak garip bir şey ya, sanki hepsini biliyorsun ama yine de bir yerde bir şey takılıyor. "Doğal içerik, katkısız" — bunu gördüğümde içimden "yok artık" diyorum, ama mesela bir eczane müşterisi gelip "bu kremde kimyasal var mı" diye sorduğunda ben de o insanın gözünde o reklamın yarattığı şeyi görüyorum, yani etkisi var. Gerçek geliyor mu? Hayır. Ama işe yarıyor mu? Evet. Şimdi bu iki şey aynı anda nasıl doğru olabiliyor, bunu düşünüyorum bazen. Bir de "bize güvenin, yanınızdayız" tarzı bankacılık veya sigorta reklamları var ya — onlar bende hiç tutmuyor, sıfır. Ama "bu ilaç fiyatı neden bu kadar yüksek" sorusuna cevap verirken insanlara bazen o reklamlardaki dili kullanıyorum farkında olmadan, "güvenilir marka" diyorum, çünkü başka ne diyeyim.

Reklamlar... Şu an aklıma ilk gelen şu: "Herkes için erişilebilir" diyen markalar. Geçmiyor. Hiç geçmiyor. Web sitesine girmeye çalışıyorum, ekran-okuyucu donuyor, buton etiketi yok, "resim1.jpg" yazıyor alt-text'e. Sonra aynı marka Instagram'da engelli model koyuyor, "kapsayıcıyız" diyor. Öfke mi desem, yorgunluk mu — ikisi birden. Ama bir de şu var: bazen gerçekten geçen bir şey duyuyorum. Mesela bir ürünün "5 yıl garantisi var, arızalanırsa kapınıza geliyoruz" demesi — bunu test ettim, gerçekten geldiler. O tür somut, ölçülebilir vaatler bazen tutuyorlar. Yani her şey yalan değil, ama "biz sizi önemsiyoruz" türü soyut laflar — bunlara gülüyorum artık içimden.

Reklam mı... şimdi aklıma ilk gelen o deterjan reklamları, "en iyi temizliği sağlar" falan — gardaş, biz çamaşırı leğende yıkıyoruz, makine yok, hangi "en iyi temizlik"? Ama asıl sinir eden şu: "Sizi düşünüyoruz, sizin için buradayız" diyen bankalar, sigorta şirketleri. Yok öyle bir şey. SGK'sız çalışıyorum, banka kartım bile yok düzgün, beni kim düşünüyor? O reklam bana değil, başka birine konuşuyor. Ama bir de şu var — bazen market reklamlarında "bu hafta domates 12 lira" yazıyor, o gerçek geliyor bana, çünkü domates fiyatı ben de biliyorum, yalan söylese anlarım. Fiyat reklamı aldatmıyor en azından, çünkü ertesi gün markete girip kontrol edebiliyorsun.

En son ne zaman bir reklamda "vay be, bu doğru" dedim, hatırlamıyorum. Bankacılık yıllarında reklam dilini biraz öğrendim — "müşteri odaklı", "güvenilir", "yanınızdayız" diye başlar, sonra faizi görürsün. Şimdi TV'de yaşlı bakım ürünleri reklamları görüyorum bazen, "annenize en iyisini layık görün" falan — o cümle geçmiyor, tam geçmiyor, çünkü o "en iyisi" pahalı bezi, pahalı kremleri, pahalı her şeyi kastediyor ve arkasında "siz iyi evlat mısınız değil misiniz" sorusu var, sanki iyi evlat olmak parayla ölçülüyor. Ama bir şey var — Alzheimer Derneği'nin kendi yayınlarında kullandığı dil, reklam değil ama yine de bir tür "biz buradayız" mesajı var, onu okuyunca "bunlar gerçekten biliyor" hissediyorum, geçiyor. Belki çünkü orada beni satmaya çalışmıyorlar, sadece anlatıyorlar.

Reklamlara bakmıyorum ki zaten, ne zamanki Kanal D'de dizi kesilir de ekranda bir şeyler çıkar — o zaman gözüm kayıyor. Şimdi ne derler bunlar... "doğal", "sağlıklı", "köy ürünü" falan. Köy ürünü mü? Benim tavuklarım köy ürünü, benim inegim köy ürünü — onların kutusundaki ne köy ürünü? Bir de şu yaşlılara yönelik ilaç reklamları var ya, "eklem ağrısına iyi gelir" diye — o kadın ekranda çok rahat yürüyor, benim dizim üç yıldır şikâyet ediyor, o ilacı içsem öyle mi yürürüm? Vallahi içimden gülüyorum. Bir tek şunu söyleyeyim: "Devlet destekli" yazınca bir şeyin içinde bir şey oturuyor — devlet yazmışsa yalan olmaz diye düşünüyorum, bilmiyorum neden, belki yanlış düşünüyorum.

Reklam mı... Aklıma ilk gelen şey şu: hangi reklam gerçek geliyor diye sormak bile garip bir soru, çünkü reklamın doğası zaten performans. Ama yine de bazıları var — mesela küçük esnafın kendi çektiği, biraz titrek kameralı, "biz buradayız" diyen o yerel reklamlar, onlarda bir şey var, belki profesyonellik eksikliği paradoks olarak güven veriyor. Büyük markaların "biz sizin için buradayız, ailenizin yanındayız" türü lafları ise... hayır, geçmiyor. Özellikle o "Türkiye'nin gururu" klişesi — her seferinde içimden "kimin Türkiye'si?" diye geçiyor. Bir de şu var: ilaç reklamları. "Doktorunuza danışın" cümlesi. Buna inanıyorum, çünkü mecburen söylüyorlar, gönüllü söylemiyorlar — zorunluluktan doğan dürüstlük belki tek gerçek cümle.

Reklamlara bakıyorum ya, hepsinde bir "sen de yapabilirsin, sen de hak ediyorsun" lafı var — adam sanki sana borcunu ödüyor gibi konuşuyor. Otuz yıl fabrikada çalıştım, Almanya'da reklam da gördüm, Türkiye'de de — ikisi de aynı kapıya çıkıyor, ama buradakiler daha şişirilmiş geliyor bana. Şu banka reklamları var ya, "geleceğinizi güvence altına alın" diyor — hangi geleceği gardaşım, faiz mi, enflasyon mu, ne güvencesi? Ama bir tane var, hatırlamıyorum tam hangisiydi, yaşlı bir adam bahçede oturuyor, torunuyla — o sahne gerçek geldi bana, orası tuttu içimde, "evet böyle bir şey var" dedim. Yani hepsi yalan değil, ama yüzde doksanı sana bir şey sattırmak için kurulmuş cümle, insan hissediyor bunu.

Reklam deyince aklıma hemen şu geliyor — "doğal", "ev yapımı", "annenizin tarifiyle" yazıyor ya, o cümleler hiç geçmiyor bende. Hangi anne, hangi tarif? Fabrikada makineler yapıyor, üstüne "ev yapımı" yazıyor. Beni en çok güldüren o. Bir de "fiyatlarımız düştü" — düştü ya, bir bak eski fiyata, zaten iki katına çıkmıştı, sonra biraz indirdi "indirim" dedi. Bunu Hayrettin'e söylesem "sen ne bilirsin ekonomiyi" der ama ben markete gidiyorum, ben biliyorum işte. Gerçek gelen cümle... vallahi hiç yok desem yalan olmaz ama bazen "kampanya 3 gün sürer" yazıyor, o gerçek — çünkü o 3 günde koşup alıyorum, oluyor. Yani beni kandırmaya çalışmıyorlar en azından süreyle, onu tutuyorlar.

Reklam mı... wele billah, hangi reklam gerçek geliyor ki. Televizyonda bir şey çıkıyor, "doğal, köyden gelme, el emeği" diyor — ben köyde yaşıyorum, zeytinlerim var, biliyorum nasıl bir şey o. O parlak şişede satılan zeytinyağı köyden mi geliyor, nereden geliyor? Ambalajı güzel, fiyatı yüksek, içi ne olduğunu Allah bilir. Bir de ilaç reklamları var, "ağrılarınız geçer, rahat uyursunuz" — ben sırtımı tutuyorum sabahtan akşama, o reklamdaki adam gibi gülümseyerek kalkmıyorum yataktan. Ama en çok kızdıran şu: "ailenizin yanında olun" diyen telefon reklamları. Oğullarım Diyarbakır'da, Adana'da — telefon onları yanıma getirmiyor ki, sadece seslerini getiriyor. Bunu reklam anlayamaz.

Reklam mı... Hani hangisi gerçek geliyor diye soruyorlar ya — hiçbiri tam gerçek gelmiyor ama bazısı daha az yalan. Mesela o tarım ilaçlarının reklamlarında "çiftçimizin yanındayız" diyorlar, gülen yüzlü bir kadın gösteriyorlar tarlada — o kadın bana hiç benzemiyor, elleri temiz, saçı düzgün, ben tarladan gelince yüzüm toz içinde. Ama en çok sinirimi bozan şu: bir şeyin fiyatını söylemiyorlar, "uygun fiyat" diyorlar, "herkesin ulaşabileceği" diyorlar — ben biliyorum o fiyatın benim emeklimle ne kadar tuttuğunu. Bir de o "doğal, sağlıklı, köy ürünü" yazıları — ben köyde büyüdüm, köy ürününü biliyorum, o ambalajın içindeki köy ürünü değil.

Yani bu soru aslında çok basit bir yere gidiyor — neredeyse hiçbiri. Ama "neredeyse" kısmı önemli. Mesela bir ürünün teknik özelliğini düz düz yazdıklarında, "bu telefon 48MP kamera" dediğinde, tamam, o gerçek. Ama "sizi seven tek marka biziz" ya da "ailenizin yanında" falan — bunlar o kadar boş ki insan nasıl yazıyor diye merak ediyor. Bir de şu var: bazen gerçek gibi gelen cümleler var ama o da aslında seni bir şeye ikna etmek için gerçek gibi kurulmuş. Mesela "müşteri memnuniyeti bizim önceliğimiz" — bunu yazan kişinin bunu yazdığı anda bile inanmadığına eminim, o da biliyor boş olduğunu. Ama en sinir bozucu olanı şu: bazen bir reklam cümlesi gerçekten doğru bir şey söylüyor ve sen yine de inanmıyorsun, çünkü artık refleks olarak kapıyı kapatıyorsun. O da biraz haksızlık aslında.

Reklam dünyasıyla ilişkim zaten şüphe üzerine kurulu, bunu kabul edeyim önce. Ama "gerçek geliyor / geçmiyor" diye sorsalar... Şöyle: "Anneler her şeyi bilir" tipindeki o sıcak-aile reklamları — içimde bir şey hem çekiliyor hem de "bu beni manipüle etmeye çalışıyor" diyor aynı anda, ikisi birden. Asıl rahatsız ettiğim şu: bir banka ya da sigorta şirketi "yanınızdayız" dediğinde gerçekten midem bulanıyor, çünkü 2018'de kredi çekerken "yanımda" olan kimse yoktu, sayfa sayfa evrak doldurup imzaladım tek başıma. Ama bir kitap reklamı, ya da küçük bir yerel esnafın el yapımı bir ilanı — orada bir şey var, o daha az yalancı geliyor. Neden? Çünkü o insanın gerçekten bir şey ürettiğini, o şeyi sevdiğini hissediyorsun. Büyük marka ne kadar "samimi" dil kullanırsa kullanıyor olsun, arkasındaki bütçeyi, o bütçenin nereden geldiğini düşünüyorum.

Reklam... şimdi hangisi gerçek geliyor diye düşününce... Zeytinyağı reklamları mesela — "sıfır asit, doğal, köy lezzeti" yazıyor ya, ben fabrikada her gün asit ölçüyorum, sıfır asit diye bir şey yok, 0.3-0.4 bile "sıfır" diye satılıyor. Yani yalan değil tam ama... gerçek de değil. Sonra şu banka reklamları, "yanınızdayız, geleceğiniz için" — hangi banka yanında olmuş adamın, faiz yüzde kaç, kredi çekemiyorsun. Ama bir de şunu söyleyeyim kendi kendime: çocuklara yönelik reklamlarda "anneni sev, babanı sev" tarzı şeyler söylendiğinde içim yumuşuyor, orada bir numara çekildiğini biliyorum ama yine de geçiyor. Yani beni de tutuyorlar bazen, utanılacak bir şey ama gerçek bu.

Reklamlara bakıyorum da... hangisi gerçek, hangisi değil diye düşünüyorum. Mesela deterjan reklamları — "bir yıkamada çıkar" diyorlar, çıkmıyor, biliyorum. Ama en çok sinir bozanı şu "ailenizin sağlığı için" lafı. Her şeye yapıştırıyorlar bunu. Süt reklamı, şampuan reklamı, sigorta reklamı — hepsi "ailenizin sağlığı için." Biz ailemizin sağlığı için zaten her şeyi yapıyoruz, bunu bize satmaya çalışıyorlar. Bir de şu "fiyatlarımız düştü" reklamları var ya — markette görünce gülüyorum içimden, düşmüş mü ne zaman düştü, ben mi kaçırdım? Ama bazen bir şey var, çocuklara yönelik reklamlarda "anneler biliyor" tarzı bir şey söylenince — oraya bir şey oluyor içimde, istemesem de. Aptal olduğumu biliyorum ama o cümle bir yere dokunuyor.

Reklamlara bakıyorum da... "Ailenizin yanındayız" falan diyorlar, gülüyorum içimden. Hangi aile? Benim gibi adam mı? Banka reklamı yapıyor "hayallerinizi birlikte kuralım" — gardaş, ben kredi başvurusu yaptım, beni otomatik reddettiler, hangi birlikte? Ama bir şey var, mesela market reklamlarında fiyat yazıyor ya, "bu hafta 45 TL" diye — o gerçek oluyor, gidiyorum o fiyat duruyor, oraya inanıyorum. Geri kalanı, özellikle o büyük şirket reklamları, "sizi düşünüyoruz, sizin için buradayız" lafları — bunlar benim için değil, başka birileri için yazılmış o cümleler, beni kastetmiyorlar.

Reklam mı... Hangi reklam gerçek hangisi değil. Hepsinde bir şey satıyorlar ya, "en iyisi", "en ucuzu", "sağlıklı", "doğal"... Biz Halep'te de dükkan açardık, müşteriye "zeytinyağı saf" derdik, saftı da, ama en saf değildi belki. Yani satıcı hep biraz abartır, bu dünyanın her yerinde böyle. Ama burada bazen öyle reklamlar görüyorum ki — mesela banka reklamları, "ailenizin geleceği güvende" falan — bunlara gülemiyorum bile, içim sıkışıyor. Benim gibi adamın bankada hesabı yok, geçici koruma kağıdıyla kredi verirler mi? Vermezler. O reklam benim için yapılmamış, ben o resmin içinde yokum. Bir de "Türkiye'nin en büyük markası" diye bir şeyler söylerler, bunlara da pek inanmıyorum, kim ölçtü bunu. Ama mesela deterjan reklamlarında "leke çıkarır" diyorlar — buna inanıyorum, çünkü ben her gün paspas tutuyorum, hangi deterjan ne yapar biliyorum artık.

Reklamlara bakarken içimden hep "yok artık" diyorum ama tam olarak neyin yanlış olduğunu söyleyemiyorum. Mesela deterjan reklamları — "en iyi temizlik" falan, tamam, deterjanın temizleyeceğini zaten biliyorum, ama o kadın mutfakta pırıl pırıl gülümsüyor ya, o gülümseme hiç gerçek gelmiyor. Kimse deterjanla o kadar sevinmez. Ama bazen bir şey geçiyor, mesela bebek bezi reklamında bebeğin yüzü — o bana gerçek geliyor, çünkü Berfin'i Yusuf'u düşünüyorum, bebek yüzü yalan söyleyemiyor. Gıda reklamları da öyle, "ev yapımı tadında" yazıyor ama ben ev yapımını biliyorum, o tadı biliyorum, o değil. Ama fiyat yazınca — "3 al 2 öde" falan — o zaman dikkat ediyorum, çünkü o zaman iş gerçek oluyor, para gerçek.

Reklamlarda gerçek gelen cümle... aklıma hemen şu geliyor: "Hayatınızı kolaylaştırmak için buradayız." Bunu mesela bir medikal ekipman firması söylediğinde — tekerlekli sandalye aksesuarı, ev modifikasyonu, o tür şeyler — bazen gerçekten öyle hissediyorum, çünkü ürün işe yarıyor, somut bir şey var ortada. Ama aynı cümleyi bir banka söylediğinde içim buruşuyor. Geçmiyor. Çünkü banka sana "hayatını kolaylaştırıyorum" derken şubeye girişte iki basamak var, asansör arızalı, müşteri temsilcisi sana bakıyor "online yapabilirsiniz" diyor. Yani cümlenin gerçek olup olmadığı ürünle değil, o şirketin sana davranışıyla test ediliyor. Bir de şu var: "Siz değerlisiniz" türü cümleler — bunlar bende hiç geçmiyor, sıfır. Çok genel, çok boş, kim söylüyor kim duyuyor belli değil.